1999 yapımı The Matrix’te Morpheus’un Neo’ya gerçeği anlattığı sahneyi bilirsiniz. Gökyüzü kararır, makineler güneşten mahrum kalır ve çareyi insan bedenlerini birer pile çevirmekte bulurlar.
Sinemada etkileyici dursa da biyoloji ve fizik açısından bakınca durum fiyasko. Bütün gün hiçbir şey yapmadan yatsanız bile vücudunuz yaklaşık 100 watt metabolik güç tüketir. Bu enerjinin çoğu çevreye ısı olarak dağılır. İnsan vücudu ortalama 37 derece, oda sıcaklığı da 20 derece desek, bu ısıyı geri toplayıp elektriğe çevirecek kusursuz bir termodinamik sistemin bile teorik verim sınırı yüzde 5-6 civarında kalıyor.
Yani önce insanı beslemek için enerji harcıyor, sonra çıkan ısının sadece küçük bir kısmını geri alabiliyorsunuz. Üstelik makinelerin elinde füzyon teknolojisi varken bunu yapmak, dünyanın en pahalı ve anlamsız çiftliğini kurmaktan farksız.
Fakat ortalıkta dolaşan orijinal senaryo taslağına dair bir iddia var: Wachowski kardeşler ilk başta insanları pil olarak düşünmemişti. Hikaye çok daha mantıklı bir amaca dayanıyordu ama stüdyoya fazla karanlık geldiği için değiştirildi. Makinelerin peşinde olduğu şey ısı değil, insan beyninin kendisiydi.
20 Watt ile Çalışan Donanım
İnsan beyni yaklaşık 1.4 kilogram ve sadece 20 watt güç harcıyor. İçinde 86 milyar nöron var. Bilgisayarlar matematiksel işlemleri bizden katbekat hızlı yapsa da beynin bambaşka bir avantajı bulunuyor: Deneyim kazandıkça kendi fiziksel bağlantılarını değiştirebilmesi ve eksik veriden anında anlam çıkarabilmesi.
Makinelerin aradığı şey ham işlem hızı değil, kendi donanımını duruma göre yeniden şekillendirebilen bir biyolojik işlemciydi.
Bu fikir artık bilimkurguyla sınırlı da değil. Laboratuvarlarda benzer adımlar atılıyor:
- 2022'de Cortical Labs araştırmacıları, silikon çip üzerinde yaşattıkları 800 bin canlı nörona elektriksel geri bildirim vererek Pong oynamayı öğretti.
- 2023'te kök hücrelerden üretilen 3 boyutlu beyin organoidleri (Brainoware), konuşma tanıma gibi işlerde doğrudan işlemci parçası gibi kullanıldı.
- Bugün aynı ekip, CL1 adını verdikleri sistemle canlı nöron içeren sunucuları internet üzerinden uzaktan erişime açmış durumda.
Fakat canlı bir beyin dokusunu işlemci gibi kullanmak istiyorsanız ona çözmesi gereken bir problem, yani veri alıp tepki vereceği bir çevre sunmak zorundasınız. Başka bir deyişle, ona bir simülasyon, yani Matrix vermek zorundasınız.
İşler Ciddileşti: Sinek Beynini Kopyalayıp Simülasyona Koydular
Bu teorinin en somut ve biraz da ürkütücü kanıtı geçtiğimiz dönemde geldi. Bilim insanları bir meyve sineğinin (Drosophila melanogaster) beynini nöron nöron haritalandırıp sanal ortama aktardı.
Princeton, Harvard ve Google Research gibi kurumların yürüttüğü FlyWire projesinde, yetişkin bir sineğin beyni elektron mikroskoplarıyla dilimlendi. Ortaya 130 binden fazla nöron ve 50 milyondan fazla sinaps içeren eksiksiz bir kablolama şeması (konektom) çıktı.
Araştırmacılar bu şemayı sadece harita olarak bırakmadı; dijital sinir ağını fizik simülasyonlarına bağladılar.
İşin can alıcı kısmı burada başlıyor: Sanal sineğe yürümeyi, kanat çırpmayı veya bacaklarıyla kendini temizlemeyi hiçbir makine öğrenmesi modeli öğretmedi. Çevreden gelen sanal veriler dijital nöronları tetikledi, nöronlar sinyali iletti ve modeldeki sanal kaslar kasıldı. Sinek, simülasyonun içinde tıpkı gerçek hayatta olduğu gibi sendeledi, hareket etti ve gezindi.
Yani bir canlının beynini dijital ortama aktarıp ona özel bir Matrix kurdular.
Beden Zaten Fazlalıktı
Filmde makineler insanları kollarıyla, bacaklarıyla dev kapsüllerde tutuyordu. Oysa Yale Üniversitesi’nin 2019’daki BrainEx çalışması, ölümden saatler sonra bile bir beynin vücut dışında dolaşımının sağlanabileceğini göstermişti. Eğer amaç sadece işlem gücüyse, makinelerin kollarımıza veya bacaklarımıza ihtiyacı yoktu; sadece veri alışverişi yapabilecekleri canlı beyinler yetiyordu.
Meyve sineği örneğinde gördüğümüz gibi, sinir sistemine giren sinyaller doğru aktarıldığı sürece içerideki zihin için dışarısının ne olduğu fark etmiyor. Gözümüzün gördüğü, tenimizin hissettiği her şey eninde sonunda beynimize ulaşan elektrik darbelerinden ibaret.
Matrix'teki makineler belki filmin anlattığı gibi enerji peşinde değildi. İnsan beynini süper bilgisayarlarının biyolojik çekirdekleri yapmışlardı. Bugün çipte büyütülen hücrelerden simülasyonda yürüyen dijital sineklere kadar gördüğümüz her çalışma, o kurgunun sandığımızdan çok daha tanıdık bir mantığa dayandığını gösteriyor.
Kaynaklar
- Bebar Bilim: Matrix’in En Büyük Hatası ve Matrix'e Götüren Gerçek Çalışmalar
- Kagan, B. J. ve ark. (2022). In vitro neurons learn and exhibit sentience when embodied in a simulated game-world (DishBrain, Cell)
- Cai, H. ve ark. (2023). Brainoware: Directed differentiation of human pluripotent stem cells into functional 3D brain organoids for biocomputing (Nature Electronics)
- Dorkenwald, S. ve ark. / FlyWire Konsorsiyumu (2024). Neuronal wiring diagram of an adult Drosophila brain (Nature)
- Vrselja, Z. ve ark. (2019). Restoration of brain circulation and cellular functions hours post-mortem (BrainEx, Nature)